Zelfreflectievragen voor je coachee: per fase van het traject

Zelfreflectievragen voor je coachee: per fase van het traject

Goede zelfreflectievragen voor een coachee zijn open, kort en gericht op het denken van de coachee zelf. Ze helpen iemand te zien wat er gebeurde, wat hij dacht en voelde, wat hij deed en wat hij de volgende keer anders wil doen. Hieronder vind je vragen voor elke fase: voor de eerste sessie, tijdens het gesprek, na een lastige situatie, halverwege het traject en tussen sessies. Je leest ook welke huiswerkopdrachten goed werken en hoe je vragen kiest zonder het antwoord te sturen.

Kort samengevat

• Een reflectievraag dient de coachee, niet de nieuwsgierigheid van de coach. Hou hem open, rustig en kort.
• Gebruik per fase andere vragen: doel en startpunt aan het begin, patronen tijdens de sessie, keuzes en acties aan het eind.
• Modellen als time-out reflectie, de 5 G’s en STARR geven structuur als een coachee een situatie wil uitpluizen.
• Huiswerk werkt het best als het kort, concreet en gekoppeld aan het doel van de coachee is, en als je het de volgende sessie echt bespreekt.
• Leg antwoorden en actiepunten vast, zodat jij en je coachee de voortgang over het hele traject kunnen zien.

Inhoudsopgave

• Wat een goede reflectievraag doet
• Vragen voor de eerste sessie
• Vragen tijdens de sessie
• Een situatie onderzoeken met een vast model
• Van inzicht naar een concreet actiepunt
• Vragen halverwege het traject
• Huiswerkopdrachten tussen sessies
• Zo kies je vragen en opdrachten zonder te sturen
• Reflectie en opvolging op een plek bijhouden
• Ons perspectief
• Veelgestelde vragen
• Bronnen

Wat een goede reflectievraag doet

Niet elke open vraag is een reflectievraag. Bij NONONS maken ze een helder onderscheid: een nieuwsgierigheidsvraag dient de coach, een reflectievraag dient de coachee. “Hoe lang werk je daar al?” geeft jou informatie. “Wat zegt dit over wat voor jou belangrijk is?” zet je coachee aan het denken.

Goede reflectievragen vertragen het gesprek. Ze zijn rustig, oprecht en nieuwsgierig. Na de vraag laat je stilte vallen. Juist in die stilte gebeurt het werk. Wie snel een tweede vraag stelt, neemt die ruimte weer weg.

Drie kenmerken om op te letten:

1. Open: de vraag begint met wat, hoe, welke of waar. Een vraag die met ja of nee te beantwoorden is, sluit het denken af.
2. Zonder richting: er zit geen oplossing in verstopt. “Zou je niet eens met je leidinggevende praten?” is advies in vraagvorm.
3. Over de coachee zelf: de vraag gaat over de eigen gedachten, gevoelens en keuzes, niet over wat anderen hadden moeten doen.

Vragen voor de eerste sessie

Aan het begin van een traject helpt reflectie om het doel scherp te krijgen. De International Coaching Federation raadt aan om de coachee voor de start een paar vragen te laten beantwoorden. Vrij vertaald:

• Wat wil ik bereiken, veranderen of aanpakken met deze coaching?
• Wat staat mij nu in de weg?
• Waar wil ik beginnen?
• Als de coaching klaar is, hoe weet ik dan dat het een succes was?

Laat je coachee deze vragen thuis invullen, bijvoorbeeld als onderdeel van een intakeformulier. Dan begint de eerste sessie niet bij nul. Je ziet al welke taal je coachee gebruikt en waar de energie zit. Een intakeformulier voor coaching met deze vragen erin bespaart je in het eerste gesprek veel tijd.

Een paar aanvullende vragen die vaak goed werken bij een start:

• Waarom nu? Wat maakt dat je juist op dit moment met coaching begint?
• Wat heb je zelf al geprobeerd, en wat leverde dat op?
• Wie merkt het als je verandert, en wat zou die persoon zien?

Wil je het startpunt ook zichtbaar maken op verschillende levensgebieden, dan is een Wheel of Life een goede aanvulling. Je coachee geeft per gebied een score en jullie hebben meteen een gezamenlijk beeld. Meer daarover lees je bij onze assessments zoals DISC en Wheel of Life.

Vragen tijdens de sessie

In het gesprek zelf zijn de beste reflectievragen vaak heel kort. Ze richten de aandacht van het verhaal naar de binnenkant. NONONS geeft voorbeelden als:

• Als je dit vertelt, wat merk je dan op bij jezelf?
• Wat voel je nu, terwijl je dit zegt?
• Zie je een patroon?
• Wat zegt dit over wat voor jou belangrijk is?
• Wat wil je dat er wel gebeurt?

De ICF voegt daar een vraag aan toe die je goed aan het eind van een sessie kunt stellen: waar sta je nu hiermee, vergeleken met het begin van dit gesprek? Die vraag laat de coachee zelf benoemen wat er in een uur is verschoven. Dat maakt het inzicht steviger dan wanneer jij het samenvat.

Werk je met beelden of kaarten, dan kan een spiegelgesprek helpen. Een coach in Veenendaal beschrijft hoe de coachee reflectiekaarten in drie stapels legt: niet waar, twijfelachtig en waar. Bij de kaarten die duidelijk waar of niet waar zijn, vraag je door: hoe zie je dit terug in je gedrag op het werk? Heb je een voorbeeld waarin deze eigenschap naar voren kwam?

Een situatie onderzoeken met een vast model

Soms komt een coachee met een concrete situatie: een vergadering die uit de hand liep, een gesprek dat bleef hangen. Dan helpt een vaste volgorde van vragen. Zo voorkom je dat het gesprek blijft draaien om hetzelfde gevoel. Drie modellen die Nederlandse coaches veel gebruiken:

Time-out reflectie

De oefenbundel Reflectie #Zo dus! van de beroepsvereniging BPSW beschrijft de time-out reflectie als een snelle manier om in je eentje te reflecteren, in 2 tot 3 minuten. Het gaat om vier vragen:

1. Wat gebeurt er nu eigenlijk?
2. Welke gedachten en gevoelens gaan er door mij heen?
3. Hoe reageer ik op deze situatie?
4. Hoe zou ik het willen doen?

Het mooie van dit model: je coachee kan het ook tijdens een overleg, gesprek of pauze gebruiken. Het is dus ook een goede oefening voor tussen de sessies. Wie meer tijd heeft, kan met hetzelfde materiaal een verdieping van 15 minuten doen, met vragen als “Waar raak ik gespannen van?” en “Welke vaardigheden heb ik ingezet?”.

De 5 G’s

De 5 G’s helpen als gedachten en gevoelens door elkaar lopen. Je loopt Gebeurtenis, Gedachten, Gevoelens, Gedrag en Gevolg na. Een verwante vorm is het gedachtenrapport uit het handboek Coachen als professie. Daarin vraag je onder meer: welke gedachte kwam automatisch op, net voordat ik me zo begon te voelen? En welke conclusie trok ik? Daarna volgt de vraag wat die conclusie over jezelf zegt. Zo komen belemmerende overtuigingen vaak vanzelf boven. Ons werkblad voor belemmerende overtuigingen is een goede volgende stap.

STARR

STARR staat voor Situatie, Taak, Actie, Resultaat en Reflectie. De laatste stap maakt het verschil: wat leer je hiervan en wat zou je de volgende keer anders doen? De kracht van STARR is dat de reflectie niet in vage termen blijft hangen. Ze komt steeds terug bij concreet gedrag. Vragen voor de stap Reflectie:

• Wat ging goed, en waardoor kwam dat?
• Wat deed je op dat moment, en werkte dat?
• Doe je het een volgende keer weer zo?
• Wat doe je anders, en waarom juist dat?

Van inzicht naar een concreet actiepunt

Een inzicht zonder vervolg verdwijnt snel. Daarom eindigt een goede sessie met vragen die het inzicht vertalen naar gedrag. Het model “What? So what? Now what?” helpt daarbij. De Reflection Toolkit van de Universiteit van Edinburgh legt uit dat de laatste fase een concreet plan moet opleveren. Een zin als “ik ga het beter doen” is niet genoeg. Vragen voor die fase:

• Wat moet ik doen om dit in de toekomst beter te laten gaan?
• Wat heb ik nodig om me aan mijn plan te houden?

Een tweede model uit dezelfde toolkit is de vier F’s van Roger Greenaway: Facts, Feelings, Findings, Future. In de fase Future vraag je: hoe ga je gebruiken wat je hebt geleerd? Welke keuzes heb je? Welk plan kun je maken?

Het reflectiemateriaal van Inner Development Goals Nederland maakt het nog concreter:

• Hoe kan ik deze vaardigheid gebruiken in mijn volgende overleg?
• Wat kan ik vanaf maandag anders doen om dit te oefenen?

Een praktische vuistregel: een actiepunt is pas klaar als je coachee kan zeggen wat hij doet, wanneer en hoe hij merkt dat het gelukt is. Wil je dit gesprek in vaste stappen voeren, gebruik dan ons GROW-model-werkblad. De stap Will sluit precies aan op deze vragen.

Vragen halverwege het traject

Halverwege een traject is een goed moment om samen terug te kijken. De ICF raadt aan om dan na te gaan waar de coachee begon en waar hij nu staat. Daarna vraag je of hij de oorspronkelijke koers wil houden of wil bijstellen. Vragen die daarbij helpen:

• Als je terugkijkt naar je doel bij de start, wat is er veranderd?
• Waar ben je trots op, en waar ben je nog niet tevreden over?
• Klopt het doel van toen nog, of wil je het aanpassen?
• Wat wil je in de tweede helft van het traject anders doen, ook in hoe we samenwerken?

Dit gesprek gaat een stuk makkelijker als je de antwoorden van de intake en de actiepunten van eerdere sessies bij de hand hebt. Dan praat je over wat er echt is gebeurd, niet over wat jullie je ervan herinneren.

Huiswerkopdrachten tussen sessies

Het meeste werk gebeurt tussen de sessies. Een onderzoek van Passmore, Day en Wang van de University of Reading laat zien dat coaches huiswerk breed gebruiken. Hoe de coach het brengt, welke woorden hij kiest en welk soort opdracht hij geeft, bepaalt mede hoe betrokken de coachee is en hoeveel waarde hij erin ziet. Het woord “huiswerk” roept bij sommige mensen schoolherinneringen op. “Oefening voor deze week” of “iets om mee te experimenteren” kan soms beter landen.

Een praktijk voor counseling en coaching onderscheidt vijf soorten opdrachten. Hieronder met voorbeelden:

Schrijfoefeningen en WOOP

De NOBCO, de Nederlandse Orde van Beroepscoaches, beschrijft in een wetenschapsblog dat oplossingsgerichte schrijfoefeningen goed werken. Een vraag als “Wat zou een eerste kleine stap kunnen zijn om dit op te lossen?” geeft mensen meer vertrouwen dat ze het probleem kunnen oplossen. Ze bedenken ook vaker een plan en voeren het uit.

Dezelfde blog noemt de WOOP-oefening van Gabriele Oettingen. WOOP staat voor Wish, Outcome, Obstacle, Plan. Je coachee schrijft op:

1. Wens: wat wil ik de komende tijd bereiken?
2. Uitkomst: wat is het beste dat dit oplevert, en hoe voelt dat?
3. Obstakel: wat in mezelf houdt me tegen?
4. Plan: als dat obstakel opduikt, wat doe ik dan?

Andere opdrachten die in de praktijk goed werken: een lijst maken van zorgen en die verdelen in “binnen mijn invloed” en “buiten mijn invloed”, en dan een week alleen werken aan de eerste lijst. Of elke dag vijf minuten schrijven over een vaste vraag, zoals: op welk moment voelde ik vandaag dat het te veel werd, en wat deed ik toen?

Zo kies je vragen en opdrachten zonder te sturen

De verleiding is groot om een vraag te stellen waar je eigen idee al in zit. Dat is begrijpelijk, want je ziet als coach vaak eerder waar het knelt. Toch werkt reflectie alleen als de coachee zelf de stap zet. Een paar toetsvragen voor jezelf:

• Weet ik al welk antwoord ik wil horen? Dan is het geen open vraag.
• Gaat de vraag over het doel van mijn coachee, of over mijn eigen nieuwsgierigheid?
• Kan mijn coachee hier eerlijk “ik weet het niet” op zeggen, zonder dat het voelt als falen?

Voor huiswerk gelden andere toetsstenen. Een goede opdracht is kort en haalbaar, concreet, gekoppeld aan de vraag van de coachee en uitnodigend. Spreek drie dingen af: waarom deze opdracht, hoe je coachee hem aanpakt, en hoe jullie hem de volgende keer bespreken. Dat laatste wordt vaak vergeten. Een opdracht die niet terugkomt in de sessie, voelt als een losse taak. De volgende keer wordt hij dan minder serieus genomen.

Wil je zelf scherp hebben hoe je vraagtechniek ervoor staat, doe dan onze zelftest voor coachingvaardigheden.

Reflectie en opvolging op een plek bijhouden

Reflectie levert pas echt iets op als je het over meerdere sessies kunt volgen. Wat zei je coachee in week twee? Welk actiepunt bleef steeds liggen? Waar zat de doorbraak? Met losse documenten, mailtjes en chatberichten raak je dat overzicht snel kwijt.

In Exantur leg je sessienotities vast als observaties, inzichten, doorbraken en actiepunten. Die notities zijn doorzoekbaar. Je volgt doelen, voortgang en check-ins tussen sessies, en opdrachten blijven gekoppeld aan de juiste coachee en het juiste traject. Je coachee heeft een eigen portaal. Daar bekijkt hij doelen en voortgang, vult hij check-ins in, houdt hij accountability bij (afspraken nakomen en laten zien wat hij heeft gedaan) en bereidt hij de volgende sessie voor. Lees meer over het portaal voor coachees en over onze software voor accountability.

Reflecties zijn vaak heel persoonlijk. Exantur bewaart gegevens in de EU, in Frankfurt, en ondersteunt inloggen met een extra controle (MFA). Er is een verwerkersovereenkomst beschikbaar. Zo helpen we je om zorgvuldig en in lijn met de AVG, de Europese privacywet, met deze gegevens om te gaan. Het abonnement Mini kost € 19 per maand of € 190 per jaar. Alle pakketten vind je op de pagina met prijzen.

Ons perspectief

Wij zien het elke week bij coaches: de vragen zijn goed, maar de antwoorden raken zoek. Een coachee schrijft iets moois op in een check-in, en drie sessies later weet niemand meer precies wat het was. Dan begint reflectie steeds opnieuw.

Daarom hebben we Exantur gebouwd rond de coachingrelatie zelf, niet als een algemeen klantensysteem. Een inzicht is in onze ogen iets anders dan een actiepunt, en een doorbraak verdient een eigen plek. Als je die verschillen vastlegt, zie je na een paar maanden het verhaal van een traject. Je coachee ziet het ook, in het eigen portaal.

Onze ervaring is dat reflectie het sterkst wordt als het tussen de sessies doorgaat. Een korte check-in, een vraag om een sessie voor te bereiden, een actiepunt dat zichtbaar blijft. Dat vraagt geen grote opdrachten. Het vraagt een vaste plek waar het allemaal samenkomt.

Martijn

Veelgestelde vragen

Hoeveel reflectievragen stel je in een sessie?

Minder dan je denkt. Een goede reflectievraag heeft tijd en stilte nodig, en een tweede vraag te snel erachteraan neemt die ruimte weg. Kies liever drie vragen die echt landen dan tien die je afwerkt.

Wat is het verschil tussen een coachvraag en een reflectievraag?

Een coachvraag is elke open vraag die je in een gesprek stelt, ook om informatie te krijgen. Een reflectievraag richt zich op het denken van de coachee zelf: wat hij merkt, voelt, gelooft en wil. Die vraag dient de coachee, niet de coach.

Wat doe je als een coachee het huiswerk niet maakt?

Maak er een reflectiemoment van in plaats van een verwijt. Vraag wat er in de weg zat en wat dat zegt over het doel of de opdracht. Vaak was de opdracht te groot of niet duidelijk genoeg gekoppeld aan wat de coachee zelf wil.

Kan een coachee ook zonder coach reflecteren?

Ja. Korte vaste vragen, zoals de time-out reflectie in vier stappen, zijn juist bedoeld om zelf te gebruiken. Bespreek de antwoorden wel in de volgende sessie, zodat het inzicht een vervolg krijgt.

Bronnen

• ICF: 3 Practical Tips to Create Reflection in Coaching
• NONONS: Vragen stellen in coaching
• Coaching in Veenendaal: Reflecteren in een spiegelgesprek
• BPSW: Reflectie #Zo dus!
• Coachen als professie: Formulier Gedachtenrapport
• University of Edinburgh: What? So what? Now what?
• University of Edinburgh: The four F’s of active reviewing
• Inner Development Goals Nederland: reflectiemateriaal
• Passmore, Day & Wang: Hands up for homework
• Counselling.nl: Homework in coaching
• NOBCO: Huiswerk voor de coachee

Aanbevelingen

• Coaching-sessienotities schrijven, praktische gids